Geimgeislun og geislun flugáhafna
Lofthjúpur jarðar verndar jörðina gegn geimgeislun sem er náttúruleg geislun og á að mestu upptök sín utan sólkerfisins. Við yfirborð jarðar er geimgeislunin mjög lítil og aðeins hluti þeirrar náttúrulegu geislunar sem menn verða fyrir. Í flughæð flugvéla í millilandaflugi er hinsvegar geislunin það mikil að fylgjast þarf með geislaálagi flugáhafna.
Geislaálag mælir líffræðileg áhrif geislunar á fólk og er mæld í einingu sem kölluð er sívert (e. Sievert), skammstafað Sv. Þegar geislunarstyrkur er gefin upp í sívertum á tímaeiningu, t.d. µSv/klst er búið að leggja saman og umreikna áhrif mismunandi tegunda geislunar þannig að ekki skiptir máli hvort geislunin hafi t.d. verið gamma-geislun eða nifteindageislun.
Geislaálagið við sjávarmál vegna geimgeislunar er um 0,04 µSv/klst (alls staðar á jörðinni, sjá heimildi [7]). Í um 11 km hæð er geislaálagið um 4 µSv/klst á norðlægum slóðum (60° norðlægrar breiddar). Geislun við miðbaug í meira en 5 km hæð er meira en helmingi minni en á norrænum slóðum. Geislunin er breytileg, aðallega vegna breytinga á yfirborðsvirkni sólar (sólgos,sólblettir).
Í 13. grein laga nr. 44/2002 um geislavarnir [5] segir: “ Við starfsemi sem hefur í för með sér aukna náttúrulega jónandi geislun skal gripið til viðeigandi aðgerða til þess að verja starfsfólk gegn slíkri geislun “. Millilandaflug fellur undir slíka starfsemi.
Í reglugerð 627/2003 [6] um hámörk geislunar starfsmanna og almennings vegna starfsemi þar sem notuð er jónandi geislun eru nánari ákvæði um þau hámörk geislunar sem starfsmenn sem vinna við jónandi geislun mega verða fyrir. Fylgst skal með geislaálagi á starfsmenn sem geta orðið fyrir meiri geislun en svarar til 1 mSv á ári, þar á meðal vegna aukinnar náttúrulegrar geislunar sem fylgir starfi. Flugáhafnir í millilandaflugi falla í þann flokk starfsmanna.
Í reglugerðinni er starfsmönnum sem vinna við jónandi geislun skipt í tvennt, A og B. Í flokki A eru starfsmenn sem geta orðið fyrir meiri geislun við störf sín en svarar til 6 mSv á ári. Þeir þurfa að bera einstaklingsgeislamæla við vinnu sína. Dæmi um starfsmenn í flokki A eru geislafræðingar og læknar á röntgendeildum sjúkrahúsa. Í flokki B eru starfsmenn sem ólíklegt er að geti orðið fyrir meiri geislun en svarar til 6 mSv á ári. Ekki er gerð krafa um að þeir beri einstaklingsgeislamæla við vinnu sína. Eftirlit með þeim starfsmönnum skal að minnsta kosti nægja til að sýna fram á að þeir séu rétt flokkaðir. Flugáhafnir í millilandaflugi falla í flokk B.
Vinnuaðstæður ófrískrar konu skulu vera þannig að geislun á konuna (geislaálag á fóstrið) verði ekki meira en svarar til 1 mSv frá því að hún tilkynnir vinnuveitanda um að hún sé barnshafandi þar til meðgöngu lýkur.
Hægt er að áætla með nokkurri vissu það magn geislunar (geislaálag) sem menn verða fyrir í einni flugferð ef flugleið og flughæð er þekkt ásamt tímanum þegar flogið var. Í því skyni hefur verið þróaður margvíslegur hugbúnaður sem metur geislaálagið og gerir kleift að fylgjast með árlegri geislun flugáhafna með einföldum hætti. Nýlega lauk stóru rannsóknarverkefni á vegum Evrópusambandsins (heimild [1]) þar sem bornar voru saman mælingar og slíkir útreikningar á geislaálagi.
Íslensk lagaákvæði taka mið af lagaumhverfi Evrópusambandsins. Norrænar geislavarnastofnanir hafa í samvinnu við Flugmálastjórnir á Norðurlöndum sameinast um norræna túlkun á evrópskum og alþjóðlegum ákvæðum um eftirlit með geislaálagi flugáhafna (sjá sérstakt skjal með enskum texta).
Geislavarnir ríkisins og Flugmálastjórn vinna saman að útfærslu eftirlits með geislaálagi flugáhafna í millilandaflugi. Gert er ráð fyrir að flugrekendur skipuleggji vinnu flugliða og flugleiðir með það að markmiði að geislaálag flugliða haldist undir 6 mSv á ári og fari ekki yfir 1 mSv hjá konum eftir að þær tilkynna að þær séu barnshafandi.
Einnig er gert ráð fyrir að flugrekendur sjái til þess að upplýsingum um geislaálag flugáhafna í millilandaflugi sé safnað og niðurstöður tilkynntar Geislavörnum ríkisins árlega. Flugliðar í millilandaflugi eiga einnig að fá upplýsingar um eigið geislaálag árlega.
Tilvísanir:
[1] Vinnuhópur Evrópusambandsins um geimgeislun flugáhafna. EU commission, Radiation Protection 140, 2004, Cosmic Radiation Exposure of Aircraft Crew, compilation of measured and calculated data. ISBN 92-894-8448-9.
[2] Ársskýrsla Geislavarna í Noregi um geislun starfsmanna, meðal annars í flugi. Statens Strålevern, 2005, Yrkesexponering í Norge (bls. 27-29) ISSN 0804-4910
[3] Wikipedia, www.wikipedia.org. Alfræðirit á netinu Cosmic ray
[4] Eugene N. Parker, 2006 Shielding Space Travelers, Scientific American, Mars 2006 hefti.
[5] Lög um geislavarnir 44/2002
[6] Reglugerð um hámörk geislunar 627/2003
[7] Skýrsla geislavísindanefndar SÞ (UNSCEAR) árið 2000 um uppsprettur jónandi geislunar (bls. 113). Sources and Effects of Ionizing Radiation, Volume I:Sources. ISBN 92-1-142238-8
