Leysar

Hvað eru leysibendar?

Leysibendar eru lítil áhöld (oft svipaðir pennum í lögun) með leysi, sem sendir frá sér sterkan rauðan ljósgeisla. Leysibendar eru ætlaðir fyrirlesurum, kennurum og öðrum sem þurfa að beina athygli að atriðum á töflu eða sýningartjaldi. Vinsældir leysibenda hafa aukist ört undanfarið og virðast þeir hafa orðið eins konar tískuvara hjá ýmsum hópum, þar á meðal börnum og unglingum víða um heim. Ýmsir seljendur hafa jafnvel ranglega auglýst leysibenda sem hættulaus leikföng.

Hvað eru leysar og hvar eru þeir helst notaðir?

Í leysum er sérstakur ljósgjafi sem gerir þeim kleift að senda þröngan ljósgeisla langa vegalengd án þess að ljósgeislinn víkki að ráði. Á síðari árum hafa orðið miklar framfarir í smíði leysa og notkun þeirra hefur aukist hratt. Leysar eru meðal annars notaðir í læknisfræði og iðnaði. Auk þessa eru leysar innbyggðir í mörg algeng tæki (t.d. geislaspilara og strikamerkjalesara við búðarkassa).

Flokkun leysa

Framleiðendum ber að flokka leysa með tilliti til þeirrar áhættu sem kann að fylgja notkun þeirra. Sérhvert tæki sem inniheldur leysi á að bera merkingu sem gefur áhættuflokkunina til kynna. Flokkunin byggir á tæknilegri forskrift, en áhættu í hverjum flokki má lýsa með eftirfarandi töflu:

Hvers vegna geta leysigeislar verið hættulegir augum?

Ljósið sem flestir leysar senda frá sér er í eðli sínu ekkert frábrugðið venjulegu ljósi.  Það er hins vegar sterkt og kemur úr einni átt.  Linsa augans getur því safnað öllum ljósstyrknum í einn örlítinn brennipunkt á sjónhimnunni.  Þar getur ljósstyrkurinn orðið svo mikill að sjónhimnan skemmist og varanlegur augnskaði hljótist af.  Þessar skemmdir á sjónhimnu geta verið mjög staðbundnar og það er ekki víst að sá sem fyrir skaðanum verður taki eftir því sjálfur.  Vakni grunur um augnskaða er því rétt að leita til augnlæknis.

Eru leysibendar hættulegir augum?

Styrkur ljóss frá sumum leysibendum er ofan viðmiðunarmarka fyrir styrk leysigeisla sem augu mega verða fyrir.  Í flestum tilvikum er þá styrkurinn rétt ofan viðmiðunarmarka og ósennilegt að augnskaði hljótist af.  Hins vegar getur ófullnægjandi gæðaeftirlit sumra framleiðenda leitt til þess að styrkur leysigeislans verði mun meiri en skráð hámarksafl segir til um.

Geta leysibendar verið hættulegir húð?

Venjulegir leysibendar eru ekki hættulegir fyrir húðina.  Það eru til sterkir leysar sem geta valdið húðbruna, en leysar í leysibendum eru mun veikari.  Skaðar á sjónhimnu augans eru hins vegar mögulegir vegna þess að linsa augans getur þjappað allri orku geislans í lítinn brennipunkt.  Engin samsvarandi samþjöppun orkunnar getur orðið í húðinni.

Flokkun leysibenda

Tækjum sem innihalda leysa er skipt í flokka eftir því hversu mikil áhætta fylgir þeim.  Við mat á áhættu vegna leysibenda er miðað við það ljósmagn sem fellur innan hringskífu sem er 7 mm að þvermáli.  Þetta þvermál á að svara til þvermáls sjáaldurs augans.  Augað bregst ósjálfrátt við sterku ljósi og reynir að forðast það og komast út úr geislanum.  Við flokkun á leysum er reiknað með að þessi ósjálfráðu viðbrögð komi í veg fyrir að sterkt ljós skíni lengur inn í augað en fjórðung úr sekúndu.  Þessi forsenda gildir hins vegar ekki ef maður reynir viljandi að stara inn í sterkan geislann eða ef ósjálfráðu viðbrögðin eru slævð, t.d. vegna veikinda eða lyfja.

Leysibendar eru almennt í áhættuflokki 2 eða 3b.  Afl leysa í flokki 2 er ekki meira en svo að ósjálfráð viðbrögð augna við sterku ljósi eiga að nægja þeim til varnar.  Ef viðkomandi reynir hins vegar ekki að forða sér úr geislanum og starir þess í stað inn í hann, þá er augnskaði mögulegur.  Sé afl leysis hins vegar orðið meira en 1 mW og þvermál geislans minna en 7 mm, þá er styrkur ljóssins orðinn það mikill að ekki er hægt að treysta á ósjálfráð viðbrögð augans því til varnar.  Leysirinn fellur þá í flokk 3b og ber að hafa áletrunina "DANGER" (hætta).  Þessa áletrun ber að taka alvarlega.  Líkur á augnskaða eru að vísu litlar sé styrkur geislans rétt yfir þeim mörkum sem gilda um flokk 2.  Hins vegar aukast líkurnar eftir því sem afl leysisins verður meira.

Blæbrigðamunur á milli bandarískra og alþjóðlegra flokkunarreglna

Þessi flokkun sem hér hefur verið lýst er samkvæmt alþjóðlegum stöðlum og samkvæmt gildandi íslenskum staðli:  ÍST EN 60825-1:1994.  Í Bandaríkjunum er flokkunin örlítið frábrugðin og þar geta leysibendar sem eru taldir hér í flokki 3b fallið í flokk 3a.  Síðar nefndi flokkurinn svarar til minni áhættu.  Bæði flokkunarkerfin gera þær kröfur til leysa í flokki 3a að afl þeirra sé undir 5 mW.  Alþjóðlega flokkunarkerfið gerir til viðbótar þá kröfu að ekki megi meira afl en 1 mW berast inn í augu.  Þetta þýðir að sé afl leysis meira en 1 mW, þá verður breidd geisla að vera meiri en 7 mm og að aflið í þeim hluta geislans sem berst inn í auga sé undir 1 mW.  Geislar frá leysibendum eru almennt mun mjórri en 7 mm.  Alþjóðlega flokkunarkerfið tryggir að styrkur leysigeisla í flokki 3a sé innan viðmiðunarmarka fyrir augu, bandaríska flokkunarkerfið tryggir það ekki.  Leysibendar eru eitt dæmi um það.

Flestir leysibendar bera flokkunarmerkingu í samræmi við bandarískan markað.  Leysibendar sem sagðir eru í flokki "3a" eru því í reynd í flokki "3b" samkvæmt alþjóðlegum og íslenskum flokkunarreglum.

Leysibendar:  Flokkar, hámarksafl, ensk áhættumerking og íslensk þýðing hennar

Flokkunarmerkingar eru oft gefnar í rómverskum tölum.  Áletrunin "Class II" þýðir þá að leysirinn sé í flokki 2, "Class IIIA" að hann sé í flokki 3a.

Sé leysibendir ekki með flokkunarmerkingu (t.d. vegna þess að hún hafi verið fjarlægð), þá er hyggilegast að gera ráð fyrir að bendirinn geti verið í flokki 3b og þar með hættulegur, sé hann ekki rétt notaður.

Val á leysibendi

Þeim sem vilja nota leysibendi er eindregið ráðlagt að kaupa leysibendi í flokki 1 eða 2 (með aðvörunarmerkingu "CAUTION").  Í Bretlandi er nýlega búið að takmarka sölu á sterkum leysibendum (í flokkum 3 og 4) og líklegt er að það verði gert víðar.  Ýmsir seljendur bjóða einungis upp á leysibenda í flokki 3 (með aðvörunarmerkingu "DANGER").  Eindregnar óskir frá kaupendum og hertar reglur ættu þó að geta leitt til fjölbreyttara úrvals.  Forðist að kaupa leysibendi án flokkunarmerkingar.  Flestir framleiðendur setja flokkunarmerkingu á öll leysitæki sem þeir framleiða, einnig þau sem eru hættulaus.  Seljendur ættu einnig að kanna hversu áreiðanlegar flokkunarmerkingar eru.  Framleiðendur virðast vera misáreiðanlegir í flokkun sinni.

Notkun á leysibendum

Þeir sem nota leysibenda í fyrirlestrum sínum ættu að temja sér að beina bendinum aldrei að áheyrendum.  Einnig ættu þeir að varast að beina bendinum að speglandi flötum sem gætu endurkastað geislanum að fólki.  Leysibenda ber alls ekki að nota sem leikföng. Hvort sem leysibendir ber áletrunina "Caution" (varúð) eða "Danger" (hætta), þá er augljóslega í hvorugu tilvikinu um leikfang að ræða.

Dæmi um aðvörunarmerkingu á leysibendi í flokki 3b

(Þessi aðvörunarmerking miðast við bandarískan markað.  Í reynd væri þessi leysibendir í flokki 3b miðað við alþjóðlegar og íslenskar flokkunarreglur)

Vegna þess hve leysibendar eru litlir, þá eru aðvörunarmerkingarnar það einnig.  Reiturinn með merkingunni getur til dæmis verið um 1 sentimetri á hæð og breidd.  Letrið er þá það smátt að það verður torlæsilegt.  Treystið ekki að leysibendir sé hættulaus þótt aðvörunarmerkingu vanti.  Oft er því þveröfugt farið.

Ýmsar erlendar stofnanir hafa birt aðvaranir vegna leysibenda á Veraldarvefnum.  Meðal þeirra eru eftirfarandi:

• Alþjóða heilbrigðisstofnunin, WHO:  "Health Risks from the Use of Laser Pointers, Fact Sheet 202"

• Breska geislavarnastofnunin NRPB:  "Laser Pointers - NRPB Information Sheet 1/98"
  http://www.hpa.org.uk/radiation/understand/information_sheets/laser_pointers.htm  (ítarleg umfjöllun um leysibenda og varúðarráðstafanir vegna notkunar þeirra)
• Aðvörun frá Food and Drug Administration í Bandaríkjunum vegna misnotkunar leysibenda (18.12.1997)
• 
  http://www.fda.gov/bbs/topics/NEWS/NEW00609.html
• "Hazard Alert" frá Bandaríska hernum
• 
  http://www.redstone.army.mil/safety/rad/jtf/0595_1.html
  (Hér er t.d. greint frá að ýmsir seljendur auglýsi leysibenda ranglega sem hættulausa, jafnvel þótt aðvörunarmerkingar sýni hið gagnstæða.  Einnig er áréttað að leysibendar séu engin leikföng).
• US DoE: "Safety and Health Note:  The Safe Use of Common Laser Pointers"
• 
  http://nattie.eh.doe.gov/docs/sn/nsh9410.html
• Lawrence Livermore National Laboratory ("Health & Safety Manual-Lasers", sjá viðauka C):
• 
  http://www.llnl.gov/es_and_h/hsm/chapter_28/chap28.html
• Los Alamos National Laboratory: "Laser Pointer Safety Tips"
• 
  http://www.srs.gov/search/print_hit_bold.pl/shrine/logistics-systems/sharing/notes/ihs/laser.html

Sjá einnig yfirlýsingu ICNIRP (International Commission on Non-Ionzing Radiation Protection) um leysibenda í tímaritinu Health Physics, ágúst 1999 (vol 99, no. 2), bls. 218-220.

Geislavarnir ríksins, Sigurður Emil Pálsson.  Vefsíðan var birt í þesari mynd:  2. desember 1997, að frátöldum neðangreindum breytingum:

• Viðbót 5. janúar 1998:  Bætt við hér að ofan tilvísun í aðvörun Food and Drug Administration í Bandaríkjunum
• Viðbót 2. mars 1998:  Bætt við hér að ofan tilvísun í tilkynningu NRPB (Bresku geislavarnastofnunarinnar)
• Viðbót og breyting 12. ágúst 1999: Bætt við tilvísun í vefsíðu WHO (Alþjóða heilbrigðismálastofnunarinnar) og í yfirlýsingu ICNIRP í tímaritinu Health Physics.  Breyting á orðalagi í inngangi (texti gerður skýrari).