Norrænn fundur um notkun geislavirka efna í iðnvarningi

8.5.2008

Norrænar geislavarnastofnanir hafa með sér samráð á ýmsum sviðum. Til að bregðast við alþjóðlegum kröfum um tryggari meðferð á varasömum geislalindum og til að ræða norræn viðbrögð við þeim, var stofnaður vinnuhópur fyrir nokkrum árum sem nýlega fundaði í Reykjavík. Í hópnum er rætt um margs konar notkun geislavirkra efna en almennt má segja að notkun þeirra utan heilbrigðiskerfisins hafi minnkað. Notkun geislavirkra efna þarf ætíð að vera réttlætanleg, þannig að ávinningur einstaklinga og þjóðfélags sé ætíð meiri en sú áhætta og vandi sem notkunin skapar. Þessa réttlætingu þarf sífellt að endurmeta í ljósi tækniframfara og hugsanlegra annarra lausna sem ekki nýta geislavirk efni. Hér verða nefnd nokkur dæmi um þessa umræðu á fundinum:

Geislavirkt ameríkín (Am-241) er í notkun í reykskynjurum. Meðal sumra norrænna stofnanna er til alvarlegrar skoðunar að banna þessi not þar sem völ er á reykskynjurum sem ekki nota geislavirk efni. Þetta mál er sérstaklega til umræðu núna vegna krafna um endurvinnslu á rafmagnstækjum sem er dýr og vandmeðfarin hjá tækjum sem innihalda geislavirk efni, jafnvel þótt um lítið magn í hverju tæki sé að ræða. Ekkert hefur þó verið ákveðið um þetta í neinu landi ennþá, enda hafa reykskynjarar með geislavirkum efnum („jónískir reykskynjarar“) þótt vera næmari til að greina ákveðnar tegundir eldsvoða og notkun þeirra hefur því verið talin réttlætanleg.

Geislavirkt þórín er í notkun í rafsuðuvírum í svokallaðri „Tic“-suðu jafnt á Íslandi sem öðrum Norðurlöndum. Notkunin er ekki talin mjög hættuleg en engu að síður er spurning hvort notkunin sé réttlætanleg. Áhættan felst einkum í innöndun ryks frá þessum vírum. Alls staðar er mælt með notkun annarra gerða af vírum.

Geislavirkt trítín hefur verið notað í sjálflýsandi skiltum við neyðarútganga í flugvélum. Norrænar geislavarnastofnanir hafa ekki amast við slíkri notkun, en notkun samsvarandi skilta á landi hefur ekki verið heimiluð, enda er þar ýmissa annarra kosta völ. Trítín hefur einnig verið notað sem ljósgjafi í ýmsum neytendavarningi, en slík notkun hefur oft verið bönnuð á Norðurlöndum og slík dæmi hafa ekki komið upp á Íslandi.

Geislavirkt pólón sem notað var til að eitra fyrir Litvinenko í London, er í notkun á Norðurlöndum í afjónunarbúnaði, m.a. í málningariðnaði. Þegar pólón er notað í afjónunarbúnaði er það húðað fast á málmplötur og það berst ekki inn í líkama fólks. Norrænar stofnanir hafa ekki séð ástæðu til að banna notkun þessa efnis í iðnaði þótt Litvinenkó-málið hafi komið upp. Magn í afjónunarbúnaði getur verið ofan við almenn undanþágumörk þannig að notkun sé leyfisskyld, en á Íslandi eru engir aðilar sem hafa slík leyfi.

Norrænt samstarf í geislavörnum er sérstaklega gagnlegt Íslendingum, meðal annars vegna þess að með því er hægt að fylgjast með framvindu mála innan Evrópusambandsins sem í mörgum málum leiðir þróun geislavarna fyrir Evrópu.

(ÞS)