Vísindarit birtir norræna grein um vanmetin áhrif stýriþátta í viðbúnaðarlíkani

2.3.2010

Einn lykilþáttur í viðbúnaði við geislavá er að geta lagt mat á áhrif hugsanlegs geislavirks úrfellis á matvælaframleiðslu, þ.e. hversu mikil heilsufarsleg áhætta myndi hljótast af neyslu þeirra matvæla sem úrfellið bærist í. Þessari áhættu er lýst með stærð sem nefnd er geislaálag.

Jafnvel þótt geislavirkt úrfelli verði það sama, þá geta margir þættir skapað mun á geislaálagi á milli landa. Meðal slíkra þátta eru:

Hver þessara þátta getur valdið umtalsverðum mun og allir saman geta þeir leitt til þess að niðurstöður fyrir eitt land verði mjög villandi eigi að yfirfæra þær beint á annað.

Ríki um víða veröld hafa lagt mikið fé í að byggja upp hugbúnaðarkerfi til að geta metið fljótt og sem nákvæmast hversu mikið geislaálag myndi hljótast af geislavirku úrfelli. Í þessi kerfi hefur verið safnað ítarlegum upplýsingum um matvælaframleiðslu og kerfin eiga að geta metið afleiðingar, óháð því á hvaða tíma árs slysið kann að verða.  Í Evrópu eru notuð tvö kerfi, RODOS (sem Evrópusambandið hefur staðið að) og ARGOS (sem Danmörk og fleiri ríki standa að).  Bæði þessi kerfi nota þó sama landbúnaðarlíkanið, sem nefnt er ECOSYS.  Hönnuðir þess eru þýskir og við uppbyggingu var tekið mið af landbúnaði í Þýskalandi og grannríkjum.  Norrænir vísindamenn hafa varað við því að nota ECOSYS líkanið án þess að leiðrétta vegna þeirra þátta sem eru frábrugðnir á norðurslóðum og jafnvel á milli Norðurlanda.  Norrænar kjarnöryggisrannsóknir (NKS, sjá www.nks.org) veittu styrk til rannóknar á þáttum sem skapa frávik frá ECOSYS líkaninu á Norðurlöndum, bæði sem heild og einnig á milli þeirra.  Rannsókninni lýkur á þessu ári, áfangaskýrslur hafa verið gefnar út (sjá neðar) og þann 28. janúar samþykkti vísindaritið Radiation Protection Dosimetry grein frá hópnum til birtingar.

Greinin fjallar um einn þátt samvinnunnar, prófun á hversu mikill munur fæst með ECOSYS líkaninu ef miðað er við að sama geislavirkt úrfelli verði í öllum löndunum, öll viðmiðunargildi ECOSYS líkansins séu látin halda sér, nema hvað tekið er tillit til neysluvenja í hverju landi.  Þessi munur einn og sér leiddi til þess að geislaálag varð tvöfalt hærra í nokkrum landanna miðað við hin.  Valdar forsendur sýndu meiri áhrif hjá löndum sem eru háð eigin akuryrkju til matvælaframleiðslu.  Aðrar forsendur hefðu leitt til annarrar niðurstöðu.   Í ljós kom einnig að breyting á neyslu mjólkur, kjöts og hveitis (þar sem hveiti er ræktað til innanlandsneyslu) hafði meiri áhrif á breytingu geislaálags en breyting á neyslu annarra matvæla.

Niðurstaða greinarinnar er að þegar ECOSYS líkanið er notað, þá beri ekki að nota kerfið óbreytt með mið-evrópskum gildum eins og algengt er, heldur sé ráðlegt að nota stuðla sem vitað er að eigi við viðkomandi landsvæði.  Annars geti niðurstaða hæglega orðið langt frá réttu gildi.

Geislavarnir ríkisins hafa verið þátttakandi í mörgum verkefnum á vegum NKS undanfarinn aldarfjórðung, með það að markmiði að bæta þekkingu á hegðun geislavirkra efna við íslenskar aðstæður. Stofnunin gaf nýlega út skýrslu um viðbúnað við geislavá (sjá neðar) og er minnst á þetta starf þar.  Í viðauka 2 í skýrslunni er einnig að finna samantekt um NKS verkefni sem stofnunin hefur stjórnað og/eða tekið þátt í og vísindagreinar sem hafa verið birtar.

Greinin sem nú hefur verið birt ber titilinn Effect of Nordic Diets on Ecosys Model Predictions of Ingestion Doses.
Rafrænt auðkenni greinarinnar er: doi: 10.1093/rpd/ncq060

PDF útgáfu greinarinnar má nálgast hér 

Aðrar heimildir:

• Frétt Geislavarna frá 17.2.2010 í tilefni útgáfu skýrslu um viðbúnað (inniheldur samantekt um skýrsluna og hlekk í rafræna útgáfu hennar)
• Vefsetur NKS:  www.nks.org
• Áfangaskýrslur NKS-B PardNor verkefnisins (PDF skjöl): 2008, 2009
• Norrænir rannsóknastyrkir til Geislavarna ríkisins (frétt 2.12.2009)

SEP